ابوزید انصاری
| لغت‌دان، راوی و نحوی | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام کامل | سعید بن اوس بن ثابت خزرجی انصاری |
| خویشاوندان سرشناس | ثابت بن بشیر از انصار پیامبر(ص)(جد) |
| وفات | ۲۱۶ق، بصره |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | یونس • کیسان نحوی • خلف احمر • عمرو بن عبید • ابن عون • سعید بن ابی‌عروبه • ابن جریح • محمد بن عمرو بن علقمه • اسرائیل بن یونس • اسود بن شیبان |
| شاگردان | اصمعی • خلف احمر • جاحظ • سیبویه • ابوحاتم سجستانی • ابوعبید قاسم بن سلام هروی |
| فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی | |
| تخصص | حدیث • علم قرائت • علم لغت |
| اطلاعات دیگر | |
سعید بن اوس بن ثابت خزرجی انصاری مشهور به اَبوزِید اَنصاری و ابوزید نحوی (۲۱۵ـ۱۲۱ق)، لغت‌دان،[۱] راوی[۲] و نحوی[۳] قرن دوم هجری.[۴] جد او ثابت بن بشیر از قبیله خزرج و از انصار پیامبر(ص) بود که در جنگ احد و جنگ‌های پس از آن شرکت داشت و در شمار شش تنی بود که در حیات پیامبر(ص)، قرآن را جمع‌آوری کردند.[۵]
ابوزید از پیشوایان علم لغت دانسته شده که در حفظ شعر، لغت، اخبار و نوادر عرب پس از ابومالک برتر از همه بود؛ [۶] به گفته ابن‌مناذر، اصمعی ثلث لغت عرب، ابوعبیده نصف آن، ابوزید دو سوم و ابومالک تمام آن را می‌دانست.[۷] ذهبی او را «علامه» و «حجة العرب» نامیده[۸] و اخفش نیز دانش او را حتی بیشتر از استادش ابوعمرو بن علاء دانسته است.[۹] برخی معنقدند ابوزید اگرچه هم‌تراز خلیل بن احمد و سیبویه نبود،[۱۰] اما از اصمعی و ابوعبیده برتر بود.[۱۱] گفته شده ابوزید بر اصلاحِ «فساد» و «لحن» در زبان عربی، اصرار داشت و حتی در لحظه مرگ نیز دیگران را از اشتباه برحذر می‌داشت.[۱۲] برخی او را از پیروان قدریه و مخالف نظریه جبر دانسته‌اند.[۱۳]
ابوزید از راویان موثق قرن دوم و سوم هجری دانسته شده است[۱۴] سیبویه نیز در الکتاب چندین بار از او روایت کرده و او را با تعبیرهایی مانند «اخبرنی الثقة» یاد کرده است،[۱۵] البته گفته شده ابن‌حنان تنها کسی بود که بر او خرده گرفت و همان روایات را در صورت موافقت با قول ثقات پذیرفتنی می‌دانست.[۱۶] ابوزید بسیاری از روایات خلف احمر و دیگر راویان، همچنین اشعار شاعرانی چون حسان بن ثابت و کعب بن مالک را گردآوری و روایت کرد.[۱۷] او همراه با اصمعی و ابوعبیده معمر بن مثنی از پیشگامان نهضت گردآوری و تدوین اشعار و اخبار عرب شناخته می‌شود.[۱۸]
ابوزید بخشی از لغت را نزد ابوعمرو بن علاء،[۱۹] شعر عرب را از مفضّل ضبی و دیگر کوفیان آموخت[۲۰] و در نحو شاگرد یونس و کیسان بود. او همچنین از استادانی چون خلف احمر، عمرو بن عبید و سعید بن ابی عروبه روایت کرد[۲۱] و با زندگی میان بادیه‌نشینان و قبایل عقیل و قشیر، دانش زبانی گسترده‌ای به دست آورد.[۲۲] براساس نقل‌ها، مجالس درسی او در بصره محل افرادی نظیر سیبویه، اصمعی، جاحظ و ابونواس بود و شاگردانی چون ابن‌شبّه و خلف بزار از او بهره بردند.[۲۳]
فهرست آثار یافت‌نشده منسوب به ابوزید شامل رساله‌هایی در باب موضوعات متنوعی چون حیوانات (شتر، گوسفند، بز)، گیاهان (نبات، شجر، تمر)، زبان و لغت (امثال، لغات، غریب اسماء)، انسان (خلقت، غرائز)، تاریخ و اخبار (ایمان عثمان، بیوتات العرب) و مباحث دستوری (جمع و تثنیه، مصادر، فعلت و افعلت) است.[۲۴] آثار موجود از ابوزید انصاری شامل اللبأ و اللبن (شرح انواع شیر و مراحل تهیه آن)،[۲۵] مسائیه (واژگان شاذ)،[۲۶] المطر (اصطلاحات باران، ابرها و آب‌ها)،[۲۷] النوادر فی اللغة (واژگان نادر در اشعار جاهلی و اسلامی)[۲۸] و کتاب الهُمَز (کلمات همزه‌دار)[۲۹] است.
به گفته مورخان، ابوزید انصاری در پایان عمر دچار فراموشی شد و در سال ۲۱۵ق و به روایتی ۲۱۴ یا ۲۱۶ق در بصره درگذشت.[۳۰]
پانویس
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۴۱.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویه، ۱۳۵۵ق، ج۲، ص۸۷-۸۸و۳۱۹-۳۲۰ و ج۳، ص۲۲-۲۳و۱۷۱-۱۷۲و۲۲۱؛ بلاشر، تاریخ الادب العربی، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق، ج۹، ص۷۹؛ ابن‌سلام، طبقات فحول الشعراء، ۱۳۹۴ق، ج۲، ص۷۶۵؛ مبرد، الکامل، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۳۴۸و ۴۵۳.
- ↑ یوسف، دستور زبان و فرهنگ نویسی، ۱۳۶۷ش، ص۶۱و۶۲.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۷، ص۲۷.
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۴۱.
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۴۱.
- ↑ ذهبی، سیراعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۹، ص۴۹۴.
- ↑ زبیدی، طبقات النحویین و اللغویین، ۱۳۷۳ق، ص۱۸۲.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ص۶۰.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ص۶۰؛ ابن‌انباری، نزهة الالباء، ۱۹۵۹م، ص۸۶.
- ↑ یغموری، نورالقبس المختصر من المقتبس، ۱۳۸۴ق، ص۱۰۸.
- ↑ ابن‌قتیبه، المعارف، ۱۹۶۰م، ص۵۴۵.
- ↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ۱۳۷۲ق، ج۲، ص۵؛ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، ۱۹۳۶م، ص۵۳؛ ازهری، تهذیب اللغة، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۱۱.
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۷۶؛ ابن‌انباری، نزهة الالباء، ۱۹۵۹م، ص۸۵.
- ↑ ابن‌حنان، المجروحین، ۱۳۹۶ق، ج۱، ص۳۲۴-۳۲۵.
- ↑ ابن‌هشام، السیرة النبویه، ۱۳۵۵ق، ج۲، ص۸۷-۸۸و۳۱۹-۳۲۰ و ج۳، ص۲۲-۲۳و۱۷۱-۱۷۲و۲۲۱.
- ↑ بلاشر، تاریخ الادب العربی، ۱۳۶۳ش، ص۱۷۷-۱۸۴.
- ↑ ازهری، تهذیب اللغة، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۱۲؛ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۴۰ ـ ۳۹؛ یمانی، اشارة التعیین، ۱۴۰۶ق، ص ۱۲۸.
- ↑ ازهری، تهذیب اللغة، ۱۳۸۴ق، ج۱، ص۱۲؛ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، ۱۹۳۶م، ص۵۷-۵۶؛ ابن‌انباری، نزهة الالباء، ۱۹۵۹م، ص۸۶؛ ابن ندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ص۶۰.
- ↑ مبرد، الکامل، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۵۳-۴۵۴؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۰، ص۳۳۰.
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۴۱؛ زبیدی، طبقات النحویین و اللغویین، ۱۳۷۳ق، ص۱۸۲.
- ↑ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، ص۵۳؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ص۸۹؛ سیرافی، اخبار النحویین البصریین، صص۵۵ ـ ۵۶؛ ابوطیب، مراتب النحویین، صص۴۲، ۹۲، ۹۳؛ ابن انباری، نزهة الالباء، ص۸۵؛ ابن نباته، ص۳۱۶؛ طلس، حاشیه بر التثبیه علی حدوث التصحیف، ص۶۷؛ فاخوری، تاریخ ادبیات زبان عربی، ص۴۱۲.
- ↑ ابن‌ندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ص۶۰؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۳۷۳.
- ↑ عبدالتواب، مباحثی در فقه اللغه و زبانشناسی عربی، ۱۳۶۷ش، ص۲۸۶.
- ↑ ابوزید، النوادر فی اللغة، ۱۳۸۷ق، ص۲۳۱.
- ↑ XVI/282 - 312
- ↑ ابن‌انباری، نزهة الالباء، ۱۹۵۹م، ص۸۷.
- ↑ عبدالتواب، مباحثی در فقه اللغه و زبانشناسی عربی، ۱۳۶۷ش، ص۲۸۴-۲۸۵.
- ↑ ابوطیب لغوی، مراتب النحویین، ۱۳۷۵ق، ص۴۳؛ ابن‌خلکان، وفیات الاعیان، ۱۳۷۲ق، ج۲، ص۳۸۰.
منابع
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
- ابوزید انصاری، سعید بن اوس، النوادر فی اللغة، به کوشش سعیدخوری شرتونی، بیروت، ۱۳۸۷ق/ ۱۹۶۷م.
- ابوطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، مراتب النحویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، بی‌نا، ۱۳۷۵ق/ ۱۹۵۵م.
- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۲ق/ ۱۹۵۲م.
- ابن‌انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، به کوشش ابراهیم سامرایی، بغداد، ۱۹۵۹م.
- ابن‌حزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م.
- ابن‌حنان، محمد، المجروحین، به کوشش محمد ابراهیم زاید، بیروت، ۱۳۹۶ق.
- ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، به کوشش احسان عباس، بیروت، ۱۳۷۲ق.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌سلام جمحی، محمد، طبقات فحول الشعراء، به کوشش محمود محمد شاکر، قاهره، ۱۳۹۴ق/ ۱۹۷۴م.
- ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ۱۹۶۰م.
- ابن‌هشام، عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، تصحیح: مصطفی سقا، قاهره، بی‌نا، ۱۳۵۵ق.
- ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
- بلاشر، رژیس، تاریخ الادب العربی، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران، ۱۳۶۳ش.
- خطیب بغدادی، احمدبن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- زبیدی، محمد بن حسن، طبقات النحویین و اللغویین، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۳ق/ ۱۹۵۴م.
- سیرافی، حسن بن عبدالله، اخبار النحویین البصریین، به کوشش فربتس کرنکو، بیروت، ۱۹۳۶م.
- عبدالتواب، رمضان، مباحثی در فقه اللغه و زبانشناسی عربی، ترجمه حمیدرضا شیخی، مشهد، ۱۳۶۷ش.
- مبرد، محمد یزید، الکامل، به کوشش محمد احمد دالی، بیروت، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م.
- یغموری، نورالقبس المختصر من المقتبس، به کوشش رودلف زلهایم ویسبادن، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
- یمانی، عبدالباقی، اشارة التعیین، به کوشش عبدالمجید دیاب، ریاض، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۴م.
- یوسف، س.م.، «دستور زبان و فرهنگ نویسی»، مترجم: علی محمد حق‌شناس، تاریخ فلسفه در اسلام، به کوشش میان محمد شریف، تهران، ۱۳۶۷ش.
- Flugel, Gustav, Die grammatischen Schulen der Araber, Leipzig, 1862.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: «ابوزید انصاری»، دایره المعارف بزرگ اسلامی.